AYT FELSEFE
18-19. Yüzyıl Felsefesinde Öne Çıkan Problemler ve Görüşler Testi
Aşağıdaki soruları cevapla!
Soru metinleri, cevaplar ve çözümler
Kant’a göre bir olay hakkında bilgi sahibi olmak, yalnızca renkleri, sesleri ve değişimleri peş peşe algılamak değildir. Duyarlık nesnelere ilişkin içeriği sağlar; anlama yetisi ise bu içeriği deneyimden türetilmemiş kavramlarla birleştirir. Örneğin olaylar arasındaki nedensel bağlantıyı düşünmek, izlenimleri edilgin biçimde biriktirmekten farklıdır. Ancak bu kavramların bilgi sağlayan kullanımı olası deneyimin sınırları içindedir. Deneyimde karşılığı verilemeyen ruhun ölümsüzlüğü gibi konular teorik bilginin nesnesi yapılamaz. Bunların ahlaki yaşamla ilişkisi, eyleme yön veren pratik akıl bakımından ele alınır. Bu açıklamadan aşağıdaki yargıların hangisi çıkarılamaz? A) Deneyim bilgisi, duyarlığın ve anlama yetisinin birlikte işlemesini gerektirir. B) Zihin, duyusal içeriğin birleştirilmesinde etkin bir rol oynar. C) Ahlaki eylem üzerine düşünmek ile doğayı bilmek aklın farklı kullanımlarıdır. D) Kategoriler, duyusal içerik olmaksızın doğanın nesneleri hakkında bilgi sağlar. E) Teorik bilginin kapsamı, insanın düşünebildiği her konuyu içermez. Doğru cevap: D Çözüm: A seçeneği: İçerik duyarlıkla sağlanırken onun birleştirilmesi anlama yetisine bağlandığı için çıkarılabilir. B seçeneği: İzlenimleri biriktirmekle yetinmeyen birleştirme etkinliği açıkça belirtilmiştir. C seçeneği: Doğaya ilişkin teorik bilgi ile ahlaki yaşamın pratik değerlendirilmesi ayrılmıştır. D seçeneği: Çıkarılamaz; metin kategorilerin bilgi veren kullanımını duyusal içerik ve olası deneyimle sınırlar. E seçeneği: Ölümsüzlüğün düşünülebilmesi, onu teorik bilginin nesnesi yapmaya yetmediğinden çıkarılabilir. Bir felsefe öğretmeni Kant’ın görüşünü şöyle açıklar: Isınan metalin genleştiğini bilmek için duyuların sunduğu değişimlerin belirli ilişkiler içinde kavranması gerekir. Deneyim, zihnin hiçbir katkı yapmadığı bir izlenimler yığını değildir. Zihin, içeriği hazır bulduğu kategorilerle düzenler; bu kategoriler tek tek gözlemlerden öğrenilmiş değildir. Buna karşılık aynı kategorilerle deneyimin ötesindeki varlıklar hakkında bilimsel kesinlik üretmeye çalışmak teorik aklın yetkisini aşar. Özgürlük gibi konuların ahlaki sorumlulukla bağlantısı ise aklın pratik kullanımında değerlendirilir. Bu parçaya dayanılarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez? A) Doğayı bilmek, duyusal malzemenin zihinde düzenlenmesini içerir. B) Anlama yetisinin kategorileri, tekrarlanan gözlemlerin sonucunda oluşur. C) Deneyim dışı konuları teorik bilgi saymanın bir sınırı vardır. D) Aklın eylemle ilgili kullanımı, bilimsel bilgi üretme işleviyle özdeş değildir. E) Duyusal izlenimleri toplamak, tek başına deneyim bilgisini açıklamaz. Doğru cevap: B Çözüm: A seçeneği: Değişimlerin belirli ilişkiler içinde kavranması bu yargıyı destekler. B seçeneği: Söylenemez; kategorilerin gözlemden öğrenilmediği açıkça ifade edilmiştir. C seçeneği: Teorik aklın deneyim ötesinde bilimsel kesinlik üretemeyeceği belirtilmiştir. D seçeneği: Özgürlüğün ahlaki sorumlulukla bağlantısı ayrı bir pratik kullanım olarak ele alınır. E seçeneği: Zihnin düzenleyici katkısı gerekli sayıldığından salt izlenim toplamı yeterli değildir. Kant açısından akıl, her sorunu aynı yöntemle sonuçlandıran sınırsız bir araç değildir. Doğada olup bitenleri bilirken duyuların verdiği içerik, anlama yetisinin önceden sahip olduğu kategoriler altında birleştirilir. Bu işleyişin geçerliliği, nesnelerin deneyimde verilebilmesine bağlıdır. Tanrı’nın varlığı veya ruhun ölümsüzlüğü üzerine düşünmek, bunları duyusal birer nesne hâline getirmez; teorik akıl bu alanda doğa bilimindeki türden bilgiye ulaşamaz. Pratik akıl ise insanın ne yapması gerektiği ve ahlaki yaşamın talepleriyle ilgilenir. Pratik bakımdan kabul edilenler, deneysel keşiflerle aynı türden değildir. Bu parçadan aşağıdakilerin hangisine ulaşılamaz? A) Pratik akıl, duyular üstüne ilişkin kabulleri deneysel olarak kanıtlar. B) Bir konuyu düşünebilmek, onu teorik olarak bilmekle aynı şey değildir. C) Doğaya ilişkin bilgi, duyusal içerikle kategorilerin birlikteliğini gerektirir. D) Aklın bilgiye ve eyleme ilişkin işlevleri arasında ayrım yapılabilir. E) Deneyimde nesnesi verilemeyen bir idenin teorik bilgi değeri sınırlıdır. Doğru cevap: A Çözüm: A seçeneği: Ulaşılamaz; pratik kabullerin deneysel keşiflerle aynı türden olmadığı söylenmiştir. B seçeneği: Ölümsüzlük gibi konuları düşünmenin teorik bilgiye yetmediği belirtilir. C seçeneği: Doğa bilgisinin oluşumu bu iki unsurun birlikte çalışmasıyla açıklanır. D seçeneği: Teorik akıl ile ne yapılması gerektiğini araştıran pratik akıl ayrılmıştır. E seçeneği: Deneyimde verilme koşulu teorik bilginin sınırını belirlediği için bu sonuca ulaşılır.